زبير نفرستاد كه دشمن‌ترين مردم با عثمان بودند ؟ طلحه همان كسى بود كه در محاصرهء عثمان اجازه نداد به او آب بدهند و نگذاشت مردم به او كمك رسانند ، و مانع شد كه در مدينه به خاكش سپارند و سرانجام ، در « حشّ كوكب » كه گورستان يهود بود ، مدفون شد . گزارش اين اعمال ، به تفصيل در همين كتاب آمده است . « 1 » شهرستانى مىنويسد : امراى ارتش عثمان عبارت بودند از : معاويه عامل شام ، سعد بن ابى وقاص عامل كوفه و پس از او وليد بن عقبه ، عبد اللّه بن عامر عامل بصره و عبد اللّه بن ابى سرح عامل مصر كه همگى عثمان را خوار داشتند و او را رها كردند تا كه به قتل رسيد . « 2 » آرى ، كشندگان عثمان اينها بودند ، ليكن معاويه فقط مىخواست كه قصاص عثمان را از هواداران على عليه السّلام بگيرد و آنها را هرجا ببيند و در هرشهر و روستايى بيابد ، از ريشه براندازد و هرقساوت و شكنجه‌اى را بر آنها روا بدارد . وى با دشمنان على عليه السّلام هيچ مقصد و آرمان درستى را تعقيب نمىكرد ، و گرنه خونخواهى كسى كه همهء صحابه در ريختن خون او اتفاق نظر داشتند و به آياتى از قرآن بر ضدّ او احتجاج مىكردند ، چه موجبى داشت ؟ چنان كه در همين كتاب گذشت . « 3 » اگر مردم به دنبال رأى صحابهء پيغمبر نبودند و به سخنان و اعمال آنها رفتار و استدلال نمىكردند و بر عدالتشان صحّه نمىگذاشتند ، و تنها مطابق ميل و هواى دل خود عمل مىكردند ، در خلافت ابو بكر با آنكه اجماعى نبود ، ادعاى اجماع مىكردند ، و در قتل عثمان كه اجماع ثابت شده بود ، استدلال به عدم اجماع مىكردند . فرض كنيد كه محمّد بن ابى بكر تنها قاتل عثمان است و محكوم به قصاص شده است و در قصاص نيز حيات جامعه است ، آيا در شريعت اسلام قصاصى به اين كيفيت داريم كه مجرم را در شكم خر مرده‌اى نهند و سپس در آتش بسوزانند و سرش را در شهرها بگردانند ؟ آيا چنين رفتارى در دين خداى يكتا كه محمد بن ابى بكر بدان اعتقاد داشت ، درست است يا در دين هبل كه خداى معاويه و پدران او بود ؟ آنان كه قرآن با تعبير

--> ( 1 ) . همان : 9 / 92 - 111 . ( 2 ) . الملل و النحل 25 . ( 3 ) . ر ك : الغدير ( متن عربى / چ 5 ) : 9 / 164 - 168 ، 205 .